UDAR MÓZGU i co dalej? – PORADNIK – Zapobieganie przykurczom i odleżynom – Część 2

Niezwykle ważnym aspektem postępowania terapeutyczno – pielęgnacyjnego po udarze, jest zapobieganie odleżynom oraz wygórowanym, niepożądanym odruchom poprzez odpowiednie pozycje ułożeniowe pacjenta. Ma to szczególne znaczenie w przypadku pacjentów leżących i nieprzytomnych przed dłuższy okres czasu. Warto zapoznać się z pozycjami ułożeniowymi oraz ich zastosowaniem.

Pozycje ułożeniowe stosuje się, aby ograniczyć miejscową martwicę tkanek, spowodowaną ograniczeniem przepływu krwi. Stanowią one element opisany szczegółowo w poradniku o fazie ostrej bezpośrednio po udarze. Odpowiednie ich dobranie i częstotliwość zmieniania zapewnia odciążenie punktów, w których jest najcieńsza granica między kością, a skórą. Dzieje się tak, ponieważ ucisk najczęściej występuje pomiędzy wypukłościami kostnymi, a powierzchnią, z którą pacjent ma styczność.

Innymi zaletami odpowiedniego układania pacjenta jest torowanie prawidłowej percepcji ciała, czyli określenia jego pozycji w przestrzeni, która mogła zostać znacznie zaburzona w wyniku udaru. Odpowiednie dobranie poduszek i klinów pozwala nadać pacjentowi poczucie bezpiecznej pozycji ciała w przestrzeni i zagwarantować optymalną stymulację czuciową, tzw. sensoryczną. Zmian pozycji powinno się dokonywać średnio co 2 do 4 godzin.

Pozycje ułożeniowe dobierane są tak, aby wspomagały odpowiednie napięcie mięśniowe. Jest to ważne, ponieważ zbytnie stymulowanie danej grupy mięśniowej poprzez ułożenie ciała może pobudzać wygórowane napięcie mięśni będące odruchową reakcją na rozciąganie, ucisk lub inny bodziec.

W przypadku udarów wyróżniamy trzy główne pozycje ułożeniowe:

• na stronie bezpośrednio porażonej,
• na stronie pośrednio porażonej,
• na plecach.

Każda z tych pozycji może zostać w pewnym stopniu zmodyfikowana w celu dostosowania jej do pacjenta, otoczenia oraz posiadanych klinów, poduszek lub koców. Dokonane modyfikacje nie powinny jednak wykluczać głównych założeń pozycji ułożeniowych.

Ułożenie na boku bezpośrednio porażonym

Powierzchnia, na której ułożony jest udarowiec, najczęściej materac przeciwodleżynowy, powinna utrzymywać kręgosłup w linii prostej, podobnie jak zdrowa pozycja podczas snu na odpowiednim materacu. Głowa znajduje się na poduszce umożliwiającej utrzymanie tej linii.

Dla zapewnienia pacjentowi po udarze poczucia bezpiecznego ułożenia ciała w przestrzeni, a także stymulacji receptorów dotyku, pod udami i za plecami powinny znajdować się kształtki lub inny solidny materiał.

Obie kończyny dolne powinny być zgięte w stawach kolanowych i biodrowych pod kątem 90 stopni. Między nimi warto umieścić miękki materiał łagodzący wzajemny nacisk punktów kostnych, podobnie w okolicy stawów skokowych.

Bezpośrednio porażona kończyna górna powinna być zgięta i zrotowana w stawie ramiennym pod kątem 90 stopni. Prawidłowe ułożenie ma duże znaczenie w profilaktyce niedowładu ręki i kończyny górnej. Łokieć pozostaje lekko ugięty, a przedramię ułożone na poduszce. W dłoni można położyć zwinięty bandaż, jeśli nie wywołuje to wygórowanego odruchu chwytnego.

Możliwe jest również ułożenie w wariancie z wyprostowaną bezpośrednio porażoną kończyną dolną i górną, jeżeli nie wywołuje to niepożądanych reakcji.

Ułożenie na boku pośrednio porażonym

Podobnie jak w poprzedniej pozycji, powierzchnia powinna utrzymywać kręgosłup w linii prostej, a głowa powinna spoczywać na poduszce umożliwiającej zachowanie tej linii.

Bezpośrednio porażona kończyna górna ułożona jest na odpowiednich poduszkach lub kształtkach, równolegle do powierzchni, na której leży udarowiec, i zgięta w stawie barkowym pod kątem około 90 stopni.

Kończyna dolna powinna leżeć na poduszce na tyle wysoko, aby nie pozostawała w nadmiernym przywiedzeniu. Powinna być nieznacznie zgięta w stawach biodrowym i kolanowym.

Również w tym ułożeniu za plecami powinna znaleźć się kształtka lub solidna poduszka, dla zapewnienia bezpiecznego ułożenia ciała w przestrzeni oraz stymulacji receptorów dotyku.

Ułożenie na plecach

W przypadku układania pacjenta po udarze na plecach należy zwrócić uwagę na jego reakcje, ponieważ z dwóch różnych stron ciała może on dostawać odmienne informacje sensoryczne, co może prowadzić do niepożądanych reakcji. Trzeba obserwować, czy w takim ułożeniu nie pojawiają się nadmierne napięcia i pobudzenie psychoruchowe.

W wariancie pierwszym tułów i głowa ułożone są wysoko na poduszkach, a poduszki i kształtki mają zapewnić lekkie zgięcie w stawach biodrowych i kolanowych.

Drugim wariantem ułożenia na plecach jest pozycja, w której porażona kończyna ułożona jest na poduszce w lekkim odwiedzeniu, a pod podudziami znajduje się poduszka pozwalająca uzyskać lekkie zgięcie w stawach kolanowych i biodrowych.

Podsumowując, pozycje ułożeniowe odgrywają ważną rolę we wczesnym postępowaniu rehabilitacyjno – pielęgnacyjnym i stanowią element rehabilitacji po udarze mózgu i programów rehabilitacji neurologicznej. Ich zadaniem jest ograniczanie niepożądanych reakcji odruchowych i zapobieganie odleżynom. Jeżeli pojawią się reakcje bólowe, wyraźne próby unikania pozycji lub bardzo wzmożone napięcia, nie należy pacjenta przymuszać do ich przyjmowania. Zawsze trzeba brać pod uwagę wszelkie potencjalne przeciwwskazania do danej pozycji.

Bibliografia

• Benedikt Bömer, „PNF w Neurologii”, Kraków 2013.
• Anna Kiss Feherne, „NDT Bobath dla dorosłych”, Warszawa 2011.
• „Usprawnianie po udarze mózgu”, Elipsa-Jaim s.c., Kraków 2004.
• „Metoda NDT-Bobath w neurorehabilitacji osób dorosłych”, PZWL, Warszawa 2012.