Wczesna rehabilitacja po udarze mózgu. Na co zwrócić uwagę jako pacjent i rodzina?

Rozpoczęcie rehabilitacji jest możliwe tylko jeśli stan pacjenta będzie uznany za stabilny. Mam tu na myśli brak bezpośredniego zagrożenia życia. Sam proces usprawniania pacjenta różni się w zależności od tego, czy doszło do udaru niedokrwiennego, czy krwotocznego. Istnieje także szereg innych czynników, które mają bezpośredni wpływ na postępowanie terapeutyczne.

Czynniki, które mają wpływ na postępowanie terapeutyczne to między innymi rozległość udaru, lokalizacja ognisk uszkodzenia mózgu, objawy psychopatologiczne, zaburzenia poznawcze i pamięci, zespół patologicznego zaniedbywania, afazja oraz inne zaburzenia mowy, schorzenia serca oraz sprawność pacjenta przed udarem.

Rehabilitację należy wdrażać jak najszybciej!

Niektórym może wydawać się, że rehabilitacja to tylko ćwiczenia z przyrządami i nauka chodzenia po schodach. To jednak tylko ułamek tego, co profesjonalny fizjoterapeuta wykonuje z pacjentem po udarze. Często pacjenci pytają, jak ich bliski ma być rehabilitowany, skoro leży w łóżku, ledwo oddycha i nie może ruszyć porażoną ręką ani nogą.

Odpowiedź brzmi: istnieje wczesna rehabilitacja po udarze, która przygotowuje do pionizacji czynnej, nauki chodu oraz ćwiczeń koordynacyjno-równoważnych.

Zadaniem fizjoterapeuty w pierwszych godzinach po udarze jest zastosowanie metod kinezyterapeutycznych w celu wsparcia profilaktyki powikłań płucnych i zakrzepowych. Pacjent zostaje poddany terapii, która ma zapobiegać zaburzeniom oddechowym i innym powikłaniom wynikającym z początkowego unieruchomienia, takim jak odleżyny, zakrzepica żył głębokich, obrzęki limfatyczne oraz przykurcze stawowe.

Terapeuta powinien również zadbać o odbudowę czucia powierzchownego, stosując ćwiczenia sensomotoryczne, masaże i różnego rodzaju bodźce czuciowe, w tym termiczne. Wszystko to zależy indywidualnie od potrzeb pacjenta i czynników wymienionych wcześniej.

Wskazówki ułożenia pacjenta w łóżku

Pozycja na plecach

Kończyna górna powinna być ustawiona w odwiedzeniu w stawie ramiennym i zgięta w stawie łokciowym pod kątem 90-120 stopni, nadgarstek w zgięciu grzbietowym około 15 stopni, w dłoni miękki wałek, a kciuk wyprostowany i odwiedziony. Kończyna dolna powinna leżeć w lekkim odwiedzeniu i niewielkiej rotacji wewnętrznej, z lekko ugiętym stawem kolanowym i stopą ustawioną w zgięciu grzbietowym.

Do utrzymania takiego ustawienia pomocne będą wałki, koce, poduszki i ręczniki. Wskazówki te sprawdzą się u pacjenta z wiotkim porażeniem, natomiast przy wzmożonym napięciu mięśniowym konieczna jest terapia normalizująca napięcie, na przykład przez poprzeczną mobilizację tkanek miękkich.

Pacjent powinien być układany na boki na łóżku, również na bok bezpośrednio objęty porażeniem. Powrót czucia powierzchownego i głębokiego może być połączony z permanentnym bólem po udarze, opisywanym jako mrowienie, szczypanie, pieczenie, rozrywanie lub przechodzące prądy. To często dobry znak oznaczający powrót czucia. Przy prawidłowo prowadzonej dalszej rehabilitacji neurologicznej dolegliwości z czasem mijają, a funkcja porażonej strony może stopniowo wracać.

Cel pozycji ułożeniowych pacjenta to stymulowanie rozkładu napięcia mięśniowego zbliżonego do prawidłowego, zapobieganie nadmiernemu rozciąganiu danych grup mięśniowych oraz zapobieganie powstawaniu przykurczy w innych grupach mięśniowych.

Poprawne układanie pacjenta powinno być realizowane przez całą dobę. Jest to niezwykle ważne i zapobiega patologicznemu ustawieniu ciała w późniejszych etapach rehabilitacji.

Kinezyterapia ma pobudzać nie tylko układ mięśniowy i krążeniowy, ale także układ nerwowy. Ten ostatni jest bardzo plastyczny, dlatego jeśli część komórek nie może pełnić swojej funkcji, powstają nowe zastępcze połączenia nerwowe. Fizjoterapeuta stara się wykształcić ich jak najwięcej i jak najbardziej zbliżonych do fizjologicznych.

Wszystko to prowadzi do początkowej, częściowej pionizacji, czyli uzyskania pozycji siedzącej ze spuszczonymi nogami. Przygotowania te polegają na stymulacji odruchu postawnego, kontroli własnej osi ciała i ruchów wokół tej osi. Dlatego trzeba działać szybko i prawidłowo, aby zapobiec wytwarzaniu się nowych patologicznych odruchów.

Kompleksowa rehabilitacja jest kluczem do osiągnięcia możliwie najlepszych efektów. Trzeba jednak pamiętać, że indywidualnie dobrane programy rehabilitacji neurologicznej to żmudny proces i nawet najlepsze metody nie zawsze dają szybkie, spektakularne rezultaty. Kluczowe jest planowanie terapii i czynne zaangażowanie najbliższych pacjenta.

Ważne jest, aby zrozumieć potrzeby pacjenta i pomagać, a nie szkodzić w terapii. Zaszkodzić można na przykład wykazując brak zrozumienia dla pacjenta, który wymaga porady psychologa. Pacjent może mieć obniżone poczucie wartości lub depresję. Należy uczyć go samoobsługi, dopingować do samodzielności i nie wyręczać w codziennych czynnościach, bo dla pacjenta to również terapia.

Na postęp w tym aspekcie wpływ mają zaangażowanie najbliższych, chęć edukacji i zrozumienia potrzeb pacjenta, stan pacjenta przed udarem, zdolność uczenia się, zdolności przystosowawcze, wydolność oraz stan socjalno-bytowy.

Źródła

• Kwolek A. Fizjoterapia w neurologii i neurochirurgii, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2012.
• Kwolek A. Rehabilitacja medyczna. Urban&Partner, Wrocław 2003.
• Adamczyk K. Pielęgnowanie chorych po udarach mózgu, Czelej Sp. z o.o., Lublin 2003.
• Kossut M. Wstęp do neuroplastyczności. Neurol. Neurochir. Pol. 2002.
• Malczewski D. Wczesna rehabilitacja i profilaktyka powikłań po udarze mózgu. Terapia 2005.