Kiedy powinno rozpocząć się rehabilitację po udarze mózgu?

W większości przypadków rehabilitacja zostaje rozpoczęta już na oddziale neurologicznym, gdzie podejmowane są pierwsze próby doprowadzenia pacjenta do pozycji siedzącej. Jeżeli nie jest to możliwe ze względu na powstałe w wyniku udaru deficyty, stosuje się często rehabilitację przyłóżkową, której elementem jest profilaktyka przeciwodleżynowa i przeciwzakrzepowa. Jeśli pacjent zostanie wypisany ze szpitala w stanie leżącym i trafi pod opiekę osób bliskich, warto zapoznać się z pozycjami ułożeniowymi opisanymi w poradniku o zapobieganiu przykurczom i odleżynom.

Aby zapobiec unieruchomieniu, w ramach profilaktyki przeciwodleżynowej oraz przeciwzakrzepowej rehabilitacja często jest wdrażana już na oddziale neurologicznym pod ścisłą opieką lekarza prowadzącego. Monitorowane są przy tym funkcje życiowe, choćby wzrost ciśnienia tętniczego przy wysiłku fizycznym. To, po ilu dniach od przyjęcia pacjent zostanie poddany rehabilitacji, ściśle związane jest z różnego rodzaju parametrami, na które wpływa ogromna liczba czynników. Dlatego lekarz, monitorując funkcje życiowe, decyzję o rehabilitacji podejmuje indywidualnie dla każdego pacjenta.

Część pacjentów z oddziału rehabilitacji wychodzi o własnych siłach, część niestety pozostaje leżąca i wymaga pilnej rehabilitacji utraconych funkcji. To, ile trwa rehabilitacja, uzależnione jest od wielu czynników. Stan funkcjonalny pacjenta od momentu przyjęcia na oddział może zmienić się diametralnie do czasu wypisu, na szczęście w większości przypadków na lepsze. Gdy życiu nie zagraża już bezpośrednie niebezpieczeństwo, lekarz zazwyczaj wydaje zgodę na podjęcie rehabilitacji.

Szybkie wdrożenie rehabilitacji lepiej aktywizuje pacjenta w jego dalszym usprawnianiu i wpływa pozytywnie na motywację do pracy nad sobą.

Jednym z podstawowych celów szybkiego usprawniania jest zapobieganie potencjalnym powikłaniom wynikającym ze zbyt długiego unieruchomienia chorego. Najczęściej są to:

• powstające patologiczne wzorce ruchowe,
• przykurcze,
• problemy pulmonologiczne,
• problemy psychologiczne wynikające z poczucia niemocy i nieprzydatności chorego.

Początkowa faza rehabilitacji koncentruje się na podstawowych funkcjach. Pacjenci często mają problemy z połykaniem pokarmu, obniżoną wydolność oddechową oraz zaburzenia funkcji oralnych, dlatego oprócz standardowej rehabilitacji neurologicznej istotne jest wczesne wdrożenie rehabilitacji neurologopedycznej. Problemy z połykaniem mogą prowadzić do niedożywienia i osłabienia całego organizmu, co wydłuża i obniża jakość procesu rehabilitacji.

Bardzo ważne jest jak najczęstsze, co 2-3 godziny, zmienianie pozycji ułożeniowych pacjenta. Osłabiamy w ten sposób proces kształtowania się patologicznych wzorców ruchowych oraz wpływamy na kształtowanie napięcia mięśniowego. Ten etap bywa zaniedbywany, a to zwiększa ryzyko niedowładów kończyn.

Początkowa faza rehabilitacji koncentruje się również na uczeniu pacjenta wszystkich podstawowych ruchów, jeśli jest to konieczne: samodzielnego siedzenia, obracania się na boki, utrzymywania pozycji siedzącej, wstawania i stawiania kroków. Wczesna pionizacja jest niezmiernie ważna, ale o jej rozpoczęciu zawsze decyduje lekarz. Pacjenci wcześnie pionizowani mają w dalszym etapie zwykle mniejsze problemy z patologicznym wzmożonym napięciem mięśniowym oraz przykurczami.

Zasady, których należy przestrzegać w pierwszym etapie rehabilitacji

• Nie ciągniemy za kończyny porażone, ponieważ mięśnie tych kończyn są bardzo słabe, a dodatkowe rozciąganie może doprowadzić do podwichnięcia stawu.
• Jeśli to możliwe, pacjent powinien spożywać posiłki w pozycji siedzącej, a nie leżącej lub półsiedzącej, ponieważ to może utrudniać przełykanie.
• Pacjent nie powinien korzystać ze szpitalnych podciągów przyłóżkowych, ponieważ zaburza to prawidłową pracę mięśni i sprzyja niewłaściwym nawykom ruchowym.
• Kończyna górna porażona nie powinna biernie zwisać, bo jej ciężar i siła grawitacji zaburzają aparat stawowy barku, torebkę, więzadła, nerwy i mięśnie.

W początkowej fazie rehabilitacji pacjent może używać materaca przeciwodleżynowego, ale kiedy nauczy się zmieniać pozycje, taki materac należy odstawić, aby nie przyzwyczajać chorego do zbyt długiego przebywania w jednej pozycji oraz nie pogłębiać problemów percepcyjnych i orientacji w przestrzeni.

Bardzo istotna jest też rehabilitacja pulmonologiczna jako profilaktyka zapalenia oskrzeli i płuc. Na pierwszym etapie należy często oklepywać plecy pacjenta, aby nie dopuścić do zalegania wydzieliny. Zmiana pozycji ułożeniowych oraz pionizacja są dodatkową profilaktyką powikłań oddechowych.

Po epizodzie udaru trzeba pamiętać, że każdy proces rehabilitacji przebiega inaczej. Plastyczność kompensacyjna mózgu czasem powoduje spektakularne efekty w odzyskiwaniu sprawności, a innym razem proces ten jest zdecydowanie wolniejszy i bardziej długotrwały. Wszystko zależy od lokalizacji i rozległości uszkodzenia mózgu oraz czasu, jaki upłynął od pierwszych objawów do interwencji lekarskiej.

Pierwsze miesiące po doznaniu udaru są okresem kluczowym. To czas, kiedy pacjent tworzy wzorce ruchów, według których będzie funkcjonował na dalszym etapie życia. Nie oznacza to jednak, że później nie ma już szans na poprawę. Systematyczna rehabilitacja wpływa na poprawę funkcjonowania chorego i zdobywanie nowych umiejętności ruchowych przez całe życie. W pierwszym roku warto jednak zrobić wszystko, aby w ramach intensywnej rehabilitacji uzyskać jak największą poprawę. Pacjent powinien być usprawniany 5-6 dni w tygodniu, aby zmaksymalizować efekty terapii.

Do naszego ośrodka trafiają również pacjenci kilka lat po zdarzeniu udarowym lub po kilku udarach. Nie oznacza to braku szans na usprawnienie. Nasze doświadczenie pokazuje, że nawet u pacjentów po 5 latach od udaru mogą nastąpić pozytywne zmiany w zakresie sprawności motorycznej.